बारा महाल आणि अठरा कारखाने खालीलप्रमाणे ... (कंसातील नावे 'राजव्यवहारकोश' यामधून घेतली आहेत)
- बारा महाल
२) थट्टी (गोशाळा)
३) शेरी (आरामशाळा)
४) वहिली (रथशाळा)
५) कोठी (धान्यागार)
६) सौदागीर
७) टकसाल (मुद्राशाळा)
८) दरुनी (अंत:पुर)
९) पागा (अश्वशाळा)
१०) ईमारत (शिल्पशाळा)
११) पालखी (शिबिका)
१२) छबिना (रात्रिरक्षणं)
- अठरा कारखाने
२) जव्हाहिरखाना (रत्नशाळा)
३) अंबरखाना (धान्यशाळा)
४) आबदारखाना (जलस्थानम)
५) नगारखाना (आनकस्तु नगारास्यात)
६) तालीमखाना (बलशिक्षा तु तालीमं)
७) जामदारखाना (वनसागर)
८) जिरातेखाना (शस्त्रागार)
९) मुदबखखाना (पाकालयम)
१०) शरबतखाना (पानकादिस्थानम)
११) शिकारखाना (पक्षिशाळा)
१२) दारूखाना (अग्न्यस्त्र संग्रह)
१३) शहतखाना (आरोग्यगृह)
१४) पीलखाना (हत्तीगृह)
१५) फरासखाना (अस्तरणागार)
१६) उश्टरखाना (उंटशाळा)
१७) तोपखाना (यंत्रशाळा)
१८) दप्तरखाना (लेखनशाळा)
बारा महाल आणि अठरा कारखाने यांच्या मधल्या प्रत्येकावर एक अधिकारी नेमलेला होता आणि त्याने 'खाजगीच्या इतल्यात' म्हणजे 'Under Information' राहावे असे स्पष्ट नियम होते. महत्वाचे म्हणजे जर आपण कंसातील म्हणजे राज्यव्यवहारकोशामधील नावे नीट वाचली तर आपल्या लक्ष्यात येइल की ती संस्कृत व मराठी मध्ये आहेत. थोडक्यात शिवरायांनी फारसी नावे असलेल्या ह्या सर्व खात्यांना राजाभिषेका नंतर संस्कृत व मराठी नावे दिली होती.
.
.
संदर्भ - सभासद बखर, राजव्यवहारकोश, आज्ञापत्रे (लेखक- रामचंद्रपंत अमात्य) आणि शिवकालीन राजनिती आणि रणनिती (लेखक- श्री. रं. कुलकर्णी)
.
.
